Monopol Nedir?

Monopolcü (tekelci) rekabet teorisi ilk kez ABD’li iktisatçı E.H. Chamberlin’in “Tekelci Rekabet Teorisi”  ve İngiliz iktisatçı J.Robinson’un “Eksik Rekabet Iktisadı” adlı kitaplarında görüş olarak ileri sürülmüştür.

Ekonomistler piyasaları değişik şekilde sınıflandırır. Fakat genellikle piyasa türleri üç grupta sınıflandırılır. Bir uçta “tam rekabet (serbest rekabet-yarışma)”, öteki uçta “tekel (monopol) piyasası” vardır. Bu iki uç arasında kalan farklı piyasaların genel adı “eksik rekabet piyasaları olarak tanımlanır. Eksik ve rekabet piyasaları adı altında toplananlar ise “oligopol”, “düopol”, ve “tekelci rekabet” piyasalarıdır. 

Piyasaları rekabet esasına göre sınıflandırdığımızda rekabetin en fazla olduğu piyasa türü tam rekabet piyasaları iken, tek bir firmanın olduğu piyasa türün monopol(Tekel) olarak adlandırılır. Bunun yanında satıcılar yönünden az sayıda satıcının faaliyet gösterdiği piyasa türü ise oligopol piyasası olarak adlandırılır. Firma sayısından bağımsız olarak üretilen malın niteliğinin farklı olması durumunda ise  Tekelci(Monopol) Rekabet Piyasası söz konusudur. 

Monopol Piyasasının Özellikleri

Tekel (monopol) piyasaları, satıcının tek, alıcının ise çok sayıda bulunduğu piyasa türüdür. Burada, satıcı “fiyat koyar” , alıcılar ise bu fiyatı “kabullenmek” durumundadır.

Eksik rekabet türlerinden biri olan tekel (monopol), tam rekabet piyasasına en uzak olan piyasa çeşididir. Bir piyasada belli bir malın tek satıcısı var ise veya tek satıcı bir malın bütün arzını elinde tutuyorsa böyle bir piyasaya “satıcı tekel” veya kısaca “tekel piyasası” adı verilir. Eğer piyasada mevcut bulunan tek bir firma satıcı değil de alıcı ise buna da “monopson (tek alıcı) piyasası” adı verilir. Tekelci bir piyasada satıcı firmanın hiçbir rakip firmadan korkusu yoktur. 

Tekelci piyasanın oluşumunda en önemli etken arz ettiği malın kolayca ikame edilememesi yani bu malın yerini alabilecek malların kolay bulunamamasıdır. Tekelci firmanın arz ettiği malı ne kadar yakından ikame edebilecek mal var ise, tekelci firmanın etkenliği o derece azalır. Bir malı yakından veya uzaktan ikame edebilecek diğer malların mevcut olabileceği göz önüne alınırsa, tam bağımsız bir tekelci piyasadan bahsetmek olağan dışıdır. Yani tekelci firma az veya çok da olsa piyasada belli bir rekabetle karşılaşır. Tekelci firmanın tam bir bağımsızlık içinde fiyat saptama gücünü sınırlayan etkenlerin başında, tekelci firmanın arz ettiği malı ikame edici yani yerini alabilecek malların fiyatları gelir. Örneğin linyit kömüründe tekel kurmuş bir firma, linyit satış fiyatlarını fazla yüksek tutamaz. Çünkü diğer kömür çeşitleri ve elektrik enerjisi de linyit yerine ikame edeceğinden bunların dolaylı rekabeti de göz önüne almalıdır.

Tekelci firmanın bağımsızlığını etkileyen ikinci bir faktör alıcıların satın alma gücü, yani “aile bütçelerinin sınırlılığı”dır. Tekelci “bütün piyasa benim denetimimde” düşüncesiyle satış fiyatını çok yüksek saptarsa, karşısında tek alıcı bile bulamayabilir.

Özetle tekel gücünün başlıca dört kaynağı vardır:

  1. Varlığın bir yasaya veya devletten aldığı bir ayrıcalığa borçlu olan tekeller: Ülkemizdeki sigara ve içki tekeli gibi
  2. Bir doğal kaynağın tek sahibi olmasından kaynaklı tekeller: Örneğin OPEC örgütü.
  3. Anlaşmalar yoluyla firmaların bütünleşmelerinden doğan tekeller: Firmalar aralarında kartel veya tröst anlaşmaları yaparak tek bir örgüt durumunda bütünleşebilirler.
  4. Fiili bir durumdan yararlanarak ortaya çıkan tekeller: Örneğin belli bir iş kolunda ilk kurulan ve sonra gelişip güçlenen bir firma, o iş kolunda uzun süre tek firma olarak kalabilir. Eğer bu iş kolu büyük yatırımları ve yüksek düzeyde teknoloji gerektiriyorsa, diğer firmaların bu iş kolunda tutunmaları güç olduğundan tekelci firma varlığını uzun süre koruyabilir.

Monopol piyasanın özellikleri:

  • Tek satıcı çok sayıda alıcı firma vardır.
  • Tekel tarafından üretilen malların yakın ikamesi (yerine geçecek alternatif ürün) yoktur.
  • Piyasaya giriş engellidir. Başka bir firmanın benzer ya da aynı ürünü üretmesi veya hizmeti vermesi çok zor ya da imkansızdır.
  • Rekabet yoktur.
  • Piyasada eksik bilgi vardır.
  • Piyasada reklam söz konusu değildir.
  • Monopol firma fiyat belirleyicidir.

Monopol piyasa, monopolist rekabet ile karıştırılmamalıdır. Monopolist rekabette

  • Piyasada büyüklü, küçüklü birçok firma vardır.
  • Piyasada ürün farklılaşması vardır. (Genellikle de birbirinden oldukça farklı ürün ve hizmetler vardır. Buna en güzel örnek kuaförlerdir. Birçok kuaför vardır ama saç kesimi, saç modeli, ya da başka güzellik hizmetleri konusunda verdikleri hizmet ve fiyatları çok çeşitlilik gösterir.)
  • Piyasaya girişte engel yoktur.
  • Yakın ikame farklılaştırılmış ürünler satılır.
  • Piyasada reklam söz konusudur.
  • Firmalar fiyat belirleyicidir.

Yani monopolist rekabet, mükemmel olmayan rekabetçi piyasadır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Araç çubuğuna atla